Hiện nay Bộ Y tế đã cấm sử dụng hàn the trong thực phẩm, tuy nhiên hàn the vẫn được bày bán và sử dụng trái phép trong các sản phẩm thực phẩm như giò chả, bánh đa, bánh đúc, bún, phở… để tạo độ giòn dai bất chấp những tác hại tiềm ẩn đối với sức khỏe con người.
Hàn the là một hợp chất hóa học của nguyên tố Bo với Natri và Oxy, là muối của Acid Boric (Na2B4O7), có tên thương mại theo tiếng Anh là Sodium Tetraborate, Sodium Pyroborate, Sodium Peborate… gọi tắt là Borax. Ở Việt Nam, hàn the được biết đến với nhiều tên gọi khác nhau như: bằng sa, bồng sa, nguyên thạch. Công thức cấu tạo của hàn the được thể hiện trong hình
Hàn the là một loại muối ở dạng tinh thể màu trắng, không mùi, không vị, ít tan trong nước nguội nhưng tan nhiều trong nước nóng, có khả năng diệt khuẩn và nấm. Nhờ vào các đặc tính trên, hàn the được sử dụng khá phổ biến trong ngành công nghiệp sản xuất các chất tẩy rửa, chất làm mềm nước, chất khử trùng và thuốc trừ sâu. Ngoài ra nó cũng được sử dụng làm men thủy tinh, men gốm, thủy tinh và làm cứng đồ gốm sứ.
Hàn the là một chất tạo kết cấu, có tính chất sát khuẩn nhẹ, hạn chế quá trình lên men, chống nấm mốc, tăng độ dẻo dai cho một số sản phẩm thực phẩm có nguồn gốc từ thịt, cá,... Lợi dụng tính chất này, một số doanh nghiệp, tiểu thương đã lạm dụng hàn the để phối trộn trái phép vào các sản phẩm thực phẩm như giò, chả, bún, bánh phở,… để làm cho sản phẩm trở nên dai hơn và kéo dài thời gian bảo quản.
Hàn the có khả năng gây ngộ độc mãn tính nếu sử dụng với hàm lượng thấp trong thời gian dài, có thể dẫn đến những rối loạn tiêu hóa, hấp thụ, chuyển hóa chất dinh dưỡng, gây tổn hại đến gan, thận và não bộ. Ngộ độc cấp tính cũng có thể xảy ra sau 6-8 giờ tiêu thụ hàn the với liều lượng khoảng 5 gam trở lên, với các triệu chứng như: buồn nôn, nôn, tiêu chảy, xuất huyết đường tiêu hóa; đau đầu, hôn mê, co giật; mạch đập nhanh, trường hợp nặng sẽ tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim, sốc; xuất hiện ban đỏ trên da, có thể có ở lòng bàn tay, mông, miệng, họng đỏ. Các đối tượng dễ bị tổn thương là trẻ em và phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ.
Do những độc tính đó mà hàn the không nằm trong danh mục phụ gia thực phẩm được phép sử dụng trong sản xuất kinh doanh, chế biến thực phẩm theo Thông tư số 24/2019/TT-BYT và Thông tư số 17/2023/TT-BYT. Tuy nhiên, tình hình sử dụng, lạm dụng hàn the trong thực phẩm tại Việt Nam đã xuất hiện từ rất sớm và trong nhiều năm nay vẫn là vấn đề cấp bách. Việc quản lý và cấm sử dụng hàn the trong chế biến thực phẩm gặp không ít khó khăn. Hàn the vẫn được bày bán công khai tại các chợ, mua bán dễ dàng, giá thành rất rẻ. Chính vì vậy, việc quản lý, giám sát thực trạng sử dụng hàn the trong thực phẩm đang là vấn đề nan giải, khó giải quyết dứt điểm trong thời gian ngắn. Do đó, để có đủ căn cứ pháp lý giúp các cơ quan quản lý vi phạm và đánh giá mức độ nguy hại của sản phẩm, việc kiểm nghiệm hàn the trong thực phẩm là điều hết sức cần thiết.
Thu Hiền BT