Tượng đài nữ sinh trường tồn mãi với thời gian.

Hàm Rồng địa danh đã đi vào lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta, đi qua Hàm Rồng đều có thể nhìn thấy con đê bên bờ Nam, chạy từ đầu cầu xuống đến làng Nam Ngạn. Đây là một đoạn đê xung yếu của dòng sông Mã. Trong những trận chiến khốc liệt, đoạn đê này đã chịu không biết bao nhiêu trận bom đạn của giặc Mỹ dội xuống. Ngày 14/6/1972 đế quốc Mỹ điều động 24 lần chiếc máy bay đánh phá nhiều nơi trong thị xã Thanh Hóa và trút bom vào khu vực đê sông Mã đúng lúc 2.000 giáo sinh trường Sư phạm 7+3, y sinh trường Y và giáo viên của thị xã Thanh Hóa đang đắp đê. Tội ác dã man của giặc Mỹ đã làm 64 thầy cô giáo và học sinh của 2 trường hy sinh và gần 200 người bị thương. Ngày 14/6/1972 mãi mãi là 1 ký ức đau thương không thể nào quên đối với người dân xứ Thanh. Sự hy sinh của các anh, các chị ở tuổi đôi mươi đã góp phần bảo vệ cầu Hàm Rồng, đê sông Mã làm nên chiến thắng Hàm Rồng oanh liệt.

Ngược dòng thời gian, tuy đã tuyên bố ngừng ném bom, bắn phá miền Bắc Việt Nam và tiến hành đàm phán ở Pa ri, nhưng đế quốc Mỹ vẫn lén lút tiến hành chiến tranh phá hoại bằng không quân ở miền Bắc, cùng với đẩy mạnh “Việt Nam hóa chiến tranh” ở miền Nam. Cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân lần thứ 2 của đế quốc Mỹ diễn ra ác liệt trên toàn miền Bắc. Đối với tỉnh Thanh Hóa chiến tranh phá hoại lần thứ 2 được đánh dấu bằng sự kiện ngày 26/12/1971, khi đế quốc Mỹ cho máy bay ném bom, bắn phá dữ dội vào khu vực Hàm Rồng.

Nhằm ngăn chặn sự chi viện của hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam, đế quốc Mỹ coi cầu Hàm Rồng là một điểm tắc lý tưởng trên tuyến đường vận tải từ Bắc vào Nam. Hàng vạn tấn bom đã trút xuống mảnh đất này, nhiều hơn bất kì địa danh nào trên dải đất hình chữ S, nhưng không thể khuất phục ý chí của quân và dân Hàm Rồng, Nam Ngạn anh hùng. Ngay sau cái đêm 21/4/1972 đầy ắp tiếng bom ấy, một lần nữa đê Nam Ngạn lại tiếp tục hứng chịu tội ác tàn độc của giặc Mỹ. Con đê bị sụt lở, để bảo đảm giao thông và phòng chống lũ lụt, Tỉnh ủy Thanh Hóa đã huy động lực lượng bồi đắp đê. Cho đến nay, sau 54 năm (1972-2026) trong ký ức của những người còn sống vụ tàn sát dãn man, đẫm máu của giặc Mỹ ở đê sông Mã, Nam Ngạn buổi sáng ngày 14/6/1972.

Hình ảnh tư liệu về các giáo viên, học sinh hy sinh khi đắp đê sông Mã cách đây 54 năm về trước (1972-2026).

Trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của giặc Mỹ, sau các trận ném bom điên cuồng bằng máy bay B52, nhất là trong các ngày 21, 25, 26 và 27/4/1972, bắn phá cầu Hàm Rồng đã làm đê sông Mã bị tàn phá nghiêm trọng nhưng chưa có điều kiện tu bổ. Đến tháng 6/1972, nước sông Mã lên cao, nguy cơ gây vỡ đê, ngập lụt khắp thị xã Thanh Hóa và vùng phụ cận là rất lớn. Để đảm bảo tuyến giao thông huyết mạch phục vụ chiến trường miền Nam và phòng chống lũ lụt, ngay trong thời điểm máy bay Mỹ đánh phá dữ dội, chính quyền tỉnh Thanh Hóa vẫn phải huy động lực lượng khẩn cấp bồi đắp đoạn đê sông Mã xung yếu từ Nam Ngạn đến cầu Hàm Rồng.

Địa điểm đắp đê là đoạn đê hữu sông Mã, cách chân cầu Hàm Rồng chừng 1km. Trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, công trường lại nằm trong vùng trọng điểm đánh phá của giặc Mỹ nên Ban chỉ huy công trường phân công cứ 5 người làm một hầm chữ A dọc theo chân đê để tránh bom đạn. Các hoạt động đắp đê diễn ra vào ban đêm, nhưng để đảm bảo an toàn, bí mật và ưu tiên cho việc thông xe qua tiền tuyến, đoàn dân công quyết định chuyển giờ đắp đê vào lúc tảng sáng.

Thời khắc định mệnh vào khoảng 8h sáng ngày 14/6/1972 (tức ngày 4/5 Nhâm Tý), bất ngờ, dồn dập và điên cuồng máy bay Mỹ từ cửa biển lao thẳng về phía cầu Hàm Rồng dội bom xuống đầu gần 2000 giáo viên, học sinh trường y sỹ, trường Sư phạm 7+3 và dân công hỏa tuyến các huyện Đông Sơn, Hoằng Hóa đang đắp đê cách chân cầu chừng 1 km. Gần 1 giờ sau khi tiếng bom đạn đã dứt, bầu trời Nam ngạn, Hàm Rồng chỉ là một mầu đen kịt khói bom mùi cháy khét lẹt, 24 loạt bom trải dài cả cây số như 1 trận cuồng phong khiến nhiều người hi sinh tại chỗ, nhiều người vào hầm trú ấn cũng hy sinh vì bom rơi trúng hầm hoặc bị thương do mảnh bom và sức ép.

Trong khói, bụi mù mịt và hoang tàn của bom đạn 64 thầy giáo, cô giáo, các anh, các chị học sinh của trường y sỹ và trường sư phạm 7+3 Thanh Hóa đã hy sinh. Các anh các chị là những chàng trai cô giái lúc ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, phần lớn ở tuổi đôi mươi đang mang trong mình bầu nhiệt huyết, hoài bão, ước mơ, lý tưởng cao đẹp, chưa kịp đem kiến thức của mình cống hiến cho sự nghiệp cứu người, trồng người như tâm nguyện

Trong ký ức của những người còn sống, phần lớn những người đã ngã xuống tuổi đời còn rất trẻ. Sự kiện này như một minh chứng lịch sử, tố cáo sâu sắc tội ác của đế quốc Mỹ gây ra đối với những người dân vô tội trên quê hương Thanh Hóa đang chuyển đất đắp đê.

Theo thống kê, lực lượng tham gia đắp đê lúc đó có hơn 2 nghìn người, trong đó riêng huyện Đông Sơn cũ có một nghìn người, còn lại là giáo viên, sinh viên, học sinh của các trường ở thị xã Thanh Hóa, giáo viên các cấp ở thị xã lúc bấy giờ và dân công của một số huyện lân cận vì những lực lượng khác đã tham gia vào các đơn vị chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng.

Theo các tài liệu thống kê, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhân dân Thanh Hóa phải hứng chịu hơn 20.000 tấn bom đạn, có hơn 43.000 liệt sĩ, 19.000 thương binh, hơn 20.000 nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam và hơn 20.000 người dân vô tội bị sát hại và bị thương. Chưa kể rất nhiều liệt sĩ ở các địa phương khác cũng chiến đấu và hi sinh trên đất Thanh Hóa, cùng hàng loạt cơ quan, xí nghiệp, trường học, bệnh viện, đường sá, cầu cống, nhà cửa bị tàn phá nặng nề.

54 năm đã trôi qua, chiến tranh đã lùi vào quá khứ. Mảnh đất Nam Ngạn, Hàm Rồng năm xưa giờ đã thành nơi chứa đựng những huyền thoại cao cả, linh thiêng. Khắc ghi công lao, tri ân sự hy sinh anh dũng của các dân công, giáo viên, học sinh đã hy sinh ngày 14/6/1972 trên công trường đắp đê sông Mã.

Nhằm tôn vinh, tri ân các giáo viên, học sinh, dân công đã hy sinh ngày 14/6/1972 trên công trường đắp đê sông Mã, năm 2024, công trình Khu tưởng niệm giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đê sông Mã đã được khởi công xây dựng.

Phía trong đê là công trình như Nhà lưu niệm giáo viên và học sinh, khu tái hiện lịch sử,..

Nhân dịp kỷ niệm 60 năm Hàm Rồng chiến thắng (4/1965 - 4/2025), tỉnh Thanh Hóa đã khánh thành khu tưởng niệm trên tại phường Nam Ngạn, nay là phường Hàm Rồng. Khu tưởng niệm có tổng diện tích khoảng 2,05 ha, gồm 2 khu vực chính. Khu vực trong đê có diện tích 11.230 m2, bao gồm các hạng mục: Nhà lưu niệm giáo viên và học sinh, nhà quản lý đón tiếp khách, khu tưởng niệm nữ sinh (hồ sen, sân lễ, đền thờ nữ sinh, cây xanh...), khu tái hiện lịch sử, khu trồng cây lưu niệm, giao thông đối ngoại.

Khu vực ngoại đê có diện tích 9.270 m2, gồm các hạng mục: Tượng đài được điêu khắc bằng đá granite tự nhiên, thể hiện 7 nhân vật với các tư thế khác nhau của thầy cô và học sinh trong diễn biến của quá trình đắp đê trong cuộc không kích của Mỹ ngày 14/6/1972 và các hình ảnh tái hiện quân dân Nam Ngạn hiệp đồng chiến đấu, cứu chữa thương binh; Khu tượng đài nữ sinh, bến thuyền thả hoa đăng, miếu thờ, bia ghi dấu sự kiện lịch sử, khu tái hiện không gian làng Nam Ngạn truyền thống...

Khu tưởng niệm đi vào hoạt động đã gắn kết với các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh như: Cầu Hàm Rồng, núi Ngọc, trận địa pháo cao xạ C4, đồi “Quyết Thắng”, tượng đài Thanh niên xung phong chiến thắng, tượng đài Nam Ngạn chiến thắng, đền thờ Bà mẹ Việt Nam anh hùng và các anh hùng liệt sĩ...

Khu tưởng niệm cũng sẽ là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống lịch sử, lan tỏa tình yêu quê hương đất nước đối với thế hệ trẻ.

Nơi đây đã trở thành địa chỉ đỏ về giáo dục truyền thống cách mạng, cùng với cảnh quan sông Mã, núi Hàm Rồng, công trình sẽ là điểm du lịch văn hóa, lịch sử cách mạng, nơi chứa đựng bao huyền thoại thiêng liêng và cao cả, thu hút du khách khi đến với phường Hàm Rồng nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung.

54 năm đã trôi qua, cùng với thời gian, cầu Hàm Rồng lịch sử vẫn sừng sững hiên ngang soi mình bên dòng sông Mã. Nơi các anh, các chị ngã xuống đã mọc lên những công trình, những khu đô thị mới…. minh chứng cho sự hồi sinh mạnh mẽ của nơi đây.

Sự hy sinh của các anh, các chị đã làm rạng danh cho đất nước. Đảng, Nhà nước, Nhân dân Việt Nam nói chung, phường Hàm Rồng nói riêng mãi mãi ghi lòng tạc dạ, biết ơn những người ngã xuống. Những chiến công, hy sinh của các anh, các chị sẽ mãi vẹn nguyện trong kí ức của những người ở lại, nhắc nhở về một thời hào hùng trong quá khứ, để những thế hệ hôm nay viết tiếp lên những trang sử hào hùng trên con đường đổi mới và phát triển.

Thu Hiền