Nguyễn Du tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, sinh năm Ất Dậu 1765 tại phường Bích Câu, Thăng Long (Hà Nội), dưới thời Cảnh Hưng triều vua Lê Hiển Tông, trong một gia đình có truyền thống yêu chuộng văn chương và nghệ thuật, nhiều đời làm quan to dưới triều vua Lê, chúa Trịnh. Cha là Đại tư đồ (tể tướng) Nguyễn Nghiễm sinh ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh (nay là xã Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh).

Nguyễn Du - Đại thi hào dân tộc, Danh nhân văn hoá thế giới (Ảnh minh họa)

Năm Tân Mão 1771, Đại tư đồ Nguyễn Nghiễm thôi giữ chức Tể tướng, về trí sĩ ở quê nhà, Nguyễn Du cũng theo cha về quê. Năm Bính Thân 1776 Nguyễn Nghiễm mất. Năm 1778, mẹ là bà Trần Thị Tần cũng lâm bệnh rồi qua đời. Nguyễn Du mồ côi cha mẹ. Năm 1783, Nguyễn Du thi đậu Tam trường, được tập ấm một chức quan võ của người cha nuôi họ Hà (Hà Mỗ) ở Thái Nguyên. Sau đó, Nguyễn Du lấy vợ là bà Đoàn Thị Huệ, người làng An Hải, huyện Quỳnh Côi, trấn Sơn Nam, con gái của tiến sĩ Đoàn Nguyễn Thục.

Năm Nhâm Tuất (1802), Gia Long lên ngôi, Nguyễn Du được bổ làm Tri huyện Phủ Dung (phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam); tháng 11 làm Tri phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam. Tuy rằng quan lộ hanh thông nhưng Nguyễn Du vẫn không mặn mà với chốn quan trường, nên mùa Thu năm Giáp Tý 1804, lấy cớ bị bệnh ông từ quan về quê.

Từ quan chưa được bao lâu thì vua Gia Long có chỉ gọi ông vào kinh. Mùa Xuân năm Ất Sửu 1805, ông được thăng Đông Các đại học sĩ, tước Du Đức hầu. Tháng 9 năm Đinh Mão 1807, được bổ chức giám khảo trường thi Hương ở Hải Dương. Xong việc, ông lại xin nghỉ về quê và được vua chấp thuận. Mùa Hạ năm Kỷ Tỵ 1809, vua lại có chỉ bổ ông giữ chức Cai Bạ tỉnh Quảng Bình. Tháng 2 năm Quý Dậu 1813, ông được thăng hàm Cần Chánh đại học sĩ, rồi cử đi sứ Trung Quốc với tư cách là Tuế Cống Chánh sứ. Mùa Hạ năm Ất Hợi 1815, Nguyễn Du được phong chức Hữu Tam Tri Bộ Lễ, tước Du Đức hầu. Tháng 8 năm Canh Thìn 1820, vua Gia Long mất, Minh Mạng lên ngôi, Nguyễn Du được cử làm Chánh sứ sang Trung Quốc. Thế nhưng chưa kịp đi thì ông mắc bạo bệnh và mất tại Kinh thành Huế ngày 10/8, niên hiệu Minh Mệnh năm thứ nhất (1820), hưởng thọ 55 tuổi.

Dù quan lộ hanh thông, nhưng phải khẳng định rằng văn chương mới là địa hạt thể hiện cao nhất, đầy đủ nhất tài năng, trí tuệ của Nguyễn Du. Di sản văn chương đã đưa ông lên hàng Đại thi hào dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới. Trong kho tàng di sản văn chương của ông, nổi bật là 3 tập thơ chữ Hán “Thanh hiên thi tập”, “Nam trung tạp ngâm”, “Bắc hành tạp lục”. Đáng nói, do nhiều yếu tố tác động mà đến nay hậu thế mới sưu tầm được được 249 bài/3 tập. Nhưng bấy nhiêu cũng đủ để hậu thế có được cái nhìn tương đối trọn vẹn về tài năng của Nguyễn Du, nhờ bởi các tác phẩm có lời thơ điêu luyện, góc nhìn sắc sảo. Nhiều tác phẩm phản ánh hiện thực bất công trong xã hội, biểu lộ tình thương xót đối với các nạn nhân, phê phán các nhân vật chính diện và phản diện trong lịch sử Trung Quốc.

Đặc biệt, một số tác phẩm như “Phản chiêu hồn”, “Thái Bình mại ca giả”, “Long thành cầm giả ca” đã thể hiện rõ tấm lòng của ông trước vận mệnh con người. Nhưng có lẽ, những tác phẩm tiêu biểu cho thiên tài Nguyễn Du chính là 2 tác phẩm viết bằng quốc âm: “Đoạn trường tân thanh” (Truyện Kiều) và “Văn tế thập loại chúng sinh”. Cả 2 tác phẩm xuất sắc này đều thấm đẫm tinh thần nhân đạo chủ nghĩa, phản ánh sinh động xã hội bất công và cuộc đời dâu bể. Trong đó, “Truyện Kiều” đã thoát khỏi địa hạt văn chương để sống bền bĩ trong đời sống và đóng vai trò quan trọng trong sinh hoạt văn hóa Việt Nam. Với những giá trị lớn lao của tác phẩm mà suốt hàng trăm năm, Truyện Kiều được lưu truyền rộng rãi, chinh phục mọi tầng lớp, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thơ ca, âm nhạc, sân khấu....

Tác phẩm Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du

Đến nay, Truyện Kiều đã được dịch ra trên 30 thứ tiếng trên thế giới, trong đó tiếng Pháp có trên 15 bản dịch, tiếng Anh và tiếng Hán có trên 10 bản, tiếng Nhật 5 bản... Năm 2020 xuất bản ấn phẩm “Truyện Kiều tam ngữ” (Truyện Kiều bằng 3 thứ tiếng: Việt - Anh - Pháp).

Với những cống hiến đặc biệt của Đại thi hào Nguyễn Du đối với nền văn học dân tộc và văn hóa nhân loại, Đảng, Nhà nước và cộng đồng quốc tế đã nhiều lần tôn vinh. Tháng 12/1964, tại thành phố Béclin (Đức), Hội đồng Hòa bình thế giới ra quyết nghị kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Nguyễn Du cùng với một số danh nhân văn hóa tiêu biểu của thế giới. Tiếp đó, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 112-CT/TW ngày 26/10/1965 về việc kỷ niệm Nguyễn Du, mở ra một giai đoạn mới trong nghiên cứu, khẳng định và tôn vinh Nguyễn Du và các di sản của ông. Đặc biệt, năm 2013, tại kỳ họp lần thứ 37, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua Nghị quyết 37C/15 vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới.

Kỷ niệm 260 năm Ngày sinh của Đại thi hào Nguyễn Du (1765 - 2025) không chỉ là dịp tưởng nhớ, tri ân một danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là hoạt động có ý nghĩa quan trọng, góp phần cụ thể hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng về văn hóa và con người Việt Nam. Đây cũng là dịp để hệ thống chính trị các cấp đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức tuyên truyền, đưa những giá trị nhân văn, nhân đạo trong di sản Nguyễn Du thấm sâu vào đời sống xã hội, gắn với xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Qua đó, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho một kỷ nguyên mới phát triển giàu mạnh, thịnh vượng, bền vững, nơi bản sắc văn hóa Việt Nam được gìn giữ, phát huy trong dòng chảy hội nhập quốc tế.

Thanh Nhàn BT