Cầu Hàm Rồng

Mặc dù tuyên bố ngừng ném bom, bắn phá miền Bắc Việt Nam và tiến hành đàm phán ở Pa ri, nhưng đế quốc Mỹ vẫn lén lút tiến hành chiến tranh phá hoại bằng không quân ở miền Bắc, cùng với đẩy mạnh “Việt Nam hóa chiến tranh” ở miền Nam. Cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân lần thứ 2 của đế quốc Mỹ diễn ra ác liệt trên toàn miền Bắc. Đối với tỉnh Thanh Hóa chiến tranh phá hoại lần thứ 2 được đánh dấu bằng sự kiện ngày 26/12/1971, khi đế quốc Mỹ cho máy bay ném bom, bắn phá dữ dội vào khu vực Hàm Rồng.

Nhằm ngăn chặn sự chi viện của hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam, đế quốc Mỹ coi cầu Hàm Rồng là một điểm tắc lý tưởng trên tuyến đường vận tải từ Bắc vào Nam. Hàng vạn tấn bom đã trút xuống mảnh đất này, nhiều hơn bất kì địa danh nào trên dải đất hình chữ S, nhưng không thể khuất phục ý chí của quân và dân Hàm Rồng, Nam Ngạn anh hùng. Ngay sau cái đêm 21-4-1972 đầy ắp tiếng bom ấy, một lần nữa đê Nam Ngạn lại tiếp tục hứng chịu tội ác tàn độc của giặc Mỹ. Con đê bị sụt lở, để bảo đảm giao thông và phòng chống lũ lụt, Tỉnh ủy Thanh Hóa đã huy động lực lượng bồi đắp đê. Cho đến nay, sau 55 năm trong ký ức của những người còn sống vụ tàn sát dãn man, đẫm máu của giặc Mỹ ở đê sông Mã, Nam Ngạn buổi sáng ngày 14/6/1972.

Toàn cảnh Khu tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã

Trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của giặc Mỹ, sau các trận ném bom điên cuồng bằng máy bay B52, nhất là trong các ngày 21, 25, 26 và 27-4-1972, bắn phá cầu Hàm Rồng đã làm đê sông Mã bị tàn phá nghiêm trọng nhưng chưa có điều kiện tu bổ. Đến tháng 6-1972, nước sông Mã lên cao, nguy cơ gây vỡ đê, ngập lụt khắp thị xã Thanh Hóa và vùng phụ cận là rất lớn. Để đảm bảo tuyến giao thông huyết mạch phục vụ chiến trường miền Nam và phòng chống lũ lụt, ngay trong thời điểm máy bay Mỹ đánh phá dữ dội, chính quyền tỉnh Thanh Hóa vẫn phải huy động lực lượng khẩn cấp bồi đắp đoạn đê sông Mã xung yếu từ Nam Ngạn đến cầu Hàm Rồng.

Địa điểm đắp đê là đoạn đê hữu sông Mã, cách chân cầu Hàm Rồng chừng 1km. Trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, công trường lại nằm trong vùng trọng điểm đánh phá của giặc Mỹ nên Ban chỉ huy công trường phân công cứ 5 người làm một hầm chữ A dọc theo chân đê để tránh bom đạn. Các hoạt động đắp đê diễn ra vào ban đêm, nhưng để đảm bảo an toàn, bí mật và ưu tiên cho việc thông xe qua tiền tuyến, đoàn dân công quyết định chuyển giờ đắp đê vào lúc tảng sáng.

Thời khắc định mệnh vào khoảng 8h sáng ngày 14/6/1972 (tức ngày 4/5 Nhâm Tý),bất ngờ, dồn dập và điên cuồng máy bay Mỹ từ cửa biển lao thẳng về phía cầu Hàm Rồng dội bom xuống đầu gần 2000 giáo viên, học sinh trường y sỹ, trường Sư phạm 7+3 và dân công hỏa tuyến các huyện Đông Sơn, Hoằng Hóa đang đắp đê cách chân cầu chừng 1 km. Gần 1 giờ sau khi tiếng bom đạn đã dứt, bầu trời Nam ngạn, Hàm Rồng chỉ là một mầu đen kịt khói bom mùi cháy khét lẹt, 24 loạt bom trải dài cả cây số như 1 trận cuồng phong khiến nhiều người hi sinh tại chỗ, nhiều người vào hầm trú ấn cũng hy sinh vì bom rơi trúng hầm hoặc bị thương do mảnh bom và sức ép.

Trong khói, bụi mù mịt và hoang tàn của bom đạn 64 thầy giáo, cô giáo, các anh, các chị học sinh của trường y sỹ và trường sư phạm 7+3 Thanh Hóa đã hy sinh. Các anh các chị là những chàng trai cô giái lúc ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, phần lớn ở tuổi đôi mươi đang mang trong mình bầu nhiệt huyết, hoài bão, ước mơ, lý tưởng cao đẹp, chưa kịp đem kiến thức của mình cống hiến cho sự nghiệp cứu người, trồng người như tâm nguyện

Trong ký ức của những người còn sống, phần lớn những người đã ngã xuống tuổi đời còn rất trẻ. Sự kiện này như một minh chứng lịch sử, tố cáo sâu sắc tội ác của đế quốc Mỹ gây ra đối với những người dân vô tội trên quê hương Thanh Hóa đang chuyển đất đắp đê.

Theo thống kê, lực lượng tham gia đắp đê lúc đó có hơn 2 nghìn người, trong đó riêng huyện Đông Sơn cũ có một nghìn người, còn lại là giáo viên, sinh viên, học sinh của các trường ở thị xã Thanh Hóa, giáo viên các cấp ở thị xã lúc bấy giờ và dân công của một số huyện lân cận vì những lực lượng khác đã tham gia vào các đơn vị chiến đấu bảo vệ cầu Hàm Rồng.

Theo các tài liệu thống kê, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhân dân Thanh Hóa phải hứng chịu hơn 20.000 tấn bom đạn, có hơn 43.000 liệt sĩ, 19.000 thương binh, hơn 20.000 nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam và hơn 20.000 người dân vô tội bị sát hại và bị thương. Chưa kể rất nhiều liệt sĩ ở các địa phương khác cũng chiến đấu và hi sinh trên đất Thanh Hóa, cùng hàng loạt cơ quan, xí nghiệp, trường học, bệnh viện, đường sá, cầu cống, nhà cửa bị tàn phá nặng nề.

61 năm đã trôi qua, chiến tranh đã lùi vào quá khứ. Mảnh đất Nam Ngạn, Hàm Rồng năm xưa giờ đã thành nơi chứa đựng những huyền thoại cao cả, linh thiêng. Khắc ghi công lao, tri ân sự hy sinh anh dũng của các dân công, giáo viên, học sinh đã hy sinh ngày 14/6/1972 trên công trường đắp đê sông Mã. Năm 2011, tỉnh và thành phố Thanh Hóa đầu tư xây dựng bia tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã - những người con ưu tú của quê hương, đây cũng là dấu tích tố cáo tội ác dã man của đế quốc Mỹ.

Hình tượng những giáo viên và học sinh được tái hiện hào hùng và bi tráng

Tưởng niệm, tri ân 64 giáo viên, học sinh đã hy sinh và những người vượt qua mưa bom bão đạn để làm nhiệm vụ đắp đê, giữ đê sông Mã năm 1972, sự hy sinh của các anh, các chị góp phần bảo vệ cầu Hàm Rồng, đê sông Mã, bảo đảm cho giao thông thông suốt chi viện cho chiến trường miền Nam lúc bấy giờ. UBND tỉnh Thanh Hoá đã phê duyệt điều chỉnh dự án Công viên tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh ngày 14/6/1972 tại đê Sông Mã, phường Nam Ngạn, nay là phường Hàm Rồng. Theo đó, tổng mức đầu tư điều chỉnh là hơn 125 tỷ đồng, trong đó, vốn ngân sách tỉnh là hơn 60 tỷ đồng, vốn ngân sách thành phố cũ là gần 65 tỷ đồng. Dự án có quy mô đầu tư trên diện tích khoảng 2,05 ha, gồm 2 khu vực chính. Khu vực trong đê là Nhà lưu niệm giáo viên và học sinh; nhà quản lý, đón tiếp khách và khu vệ sinh chung; khu tưởng niệm nữ sinh (Hồ sen, sân lễ, đền thờ nữ sinh...); khu tái hiện lịch sử; khu trồng cây lưu niệm. Khu vực ngoài đê là khu tượng đài nữ sinh; bến thuyền lịch sử; miếu thờ, bia ghi dấu địa điểm lịch sử; khu tái hiện không gian làng Nam Ngạn truyền thống...

Người dân đến tham quan và dâng hương tại Khu tưởng tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh tại đê Sông Mã

Nơi đây sẽ trở thành địa chỉ đỏ về giáo dục truyền thống cách mạng, cùng với cảnh quan sông Mã, núi Hàm Rồng, công trình sẽ là điểm du lịch văn hóa, lịch sử cách mạng, nơi chứa đựng bao huyền thoại thiêng liêng và cao cả, thu hút du khách khi đến phường Hàm Rồng nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung.

61 năm qua, không hẹn mà gặp, người dân xứ Thanh lấy ngày 4/5 âm lịch, ngay trước Tết Đoan Ngọ làm ngày giỗ của những giáo sinh hy sinh trong trận thảm sát Nam Ngạn ngày ấy. Cùng với thời gian, cầu Hàm Rồng lịch sử vẫn sừng sững hiên ngang soi mình bên dòng sông Mã. Nơi các anh, các chị ngã xuống đã mọc lên những công trình, những khu đô thị mới…minh chứng cho sự trỗi dậy mạnh mẽ của nơi đây.

Sự hy sinh của các anh, các chị đã làm rạng danh cho đất nước. Đảng, Nhà nước, Nhân dân Việt Nam nói chung, phường Hàm Rồng nói riêng mãi mãi ghi lòng tạc dạ, biết ơn những người ngã xuống. Những chiến công, hy sinh của các anh, các chị sẽ mãi vẹn nguyện trong kí ức của những người ở lại, nhắc nhở về một thời hào hùng trong quá khứ, để những thế hệ hôm nay viết tiếp lên những trang sử hào hùng của phường Hàm Rồng trên con đường đổi mới và phát triển.

Thanh Xuân